MANGILANG TABU

Oleh: Tensiswarni (Guru SDN 09 PPA Kota Solok, Sumatera Barat)

Manih nan Tumbuah dari Tanah
di sabuah leriang nan dikaliliangi pagunuangan hijau, ado sabuah kampuang kaciek nan banamo Limau Lunggo di Kecamatan Lembang Jaya. Aie nyo janiah nan talatak dibawah Bukik Juyiang nan tinnggi manjulang Tampak nan rancak dari gunuang Talang. Pagi nan lah tibo baansua di kampuang tu. Kabuik nan tipih turun nan dari pungguang gunuang Talang manyalimuti atok-atok rumah bantuak kain putiah nan dijamua di udaro. Ambun bagantuang pado ujuang daun, samantaro suaro buruang babaleh-baleh dari ateh batang kayu.

Di tapi jampuang tu tabantang ladang tabu nan sangek laweh.
Batang-batang tabu tumbuah tinggi nan rapek. Daunnyo nan panjang bagarak-garak wakatu dihambuh angin nan kalua suaro badasie bantuak bisiakan ribuan urang.
“Sssrrr… sssrrr….”
Apobilo matohari pagi mulai naiak, hamparan daun tabu akan barkilauan kanai cahayo. Dari kajauhan, ladang nan tampak bantuak lautan hijau nan bagarak sangek riang. Di balakangnyo, gunuang Talang tagak kokoh, nan manjago kadamaian Kampuang Limau Lunggo.

Di tangah hamparan itulah hiduik sapasang urang paladang nan banamo Munin Pono jo urang rumahnyo, Jaimah, manjalankan usaho kilangan tabu—kilangan tabu tradisional nan alah diwarisi dari urang tuo Munin Pono.
Munin Pono dikenal sabagai laki-laki nan sederhana jo rajin, capek kaki ringan tangan. Badanyo kuruh tapi inyo sangek kuek, kuliknyo nan agak kecokelatan karano satiok hari kanai cahayo matohari. Galaknyo nan murah takambang kapado siapo sajo. Sadangkan Jaimah adolah padusi nan muluik manih kucindam murah, santiang maagak jo maagiah, jo pandai mangatur karajo.

Kaduonyo hiduik saiyo sakato nan bak awue jo tabiang sanda manyanda.
Inyo idak ado basalisiah kato, saliang iyo ma iyoan. Katiko Munin Pono lah panek karajo, Jaimah mahiburnyo. katiko Jaimah rusuah, Munin Pono mananangkannyo. Kato inyo, kebahagiaan indaklah punyo rumah nan gadang jo pakaian nan maha, malainkan dapek bakarajo samo jo manikmati hasil jariah payah nan halal.

Satiok pagi, sabalum matohari bana-bana tibo, Munin Pono jo Jaimah babagi karajo. Mode biaso Jaimah maabuih aie di tungku, diambiek kayu di salayan nampak lah asok dari pondok Jaimah, manandoan lah ado kehidupan. Sasudah tu Jaimah mahidangkan kopi angek untuak junjuangannyo Munin Pono. Indak lupo malataan abuih ubi untuak kawan kopi. Sambie bacarito tantang karajo pagi ko. Matohari lah mulai Nampak disalo-salo dindiang papan pondok. Munin Pono alah barado di kilangan.

“Jagolah lai, Binuang. Kini ko, banyak tabu nan kadikilang,” kato Munin Pono sambie mauruk-uruk pungguang kabau kasayangannyo.
Binuang adolah sikue kabau hitam gadang nan tanduak malangkuang. Badannyo gadang, kok bajalan malengok-lenggok. Lihienyo dipasangi kayu nan panjang tasambuang jo kilangan tabu. Katiko Binuang bajalan baputa mangaliliangi kilangan, roda-roda kayu akan bagarak.

“Krek… krek… krek….”
Suaro kayu tuo nan tadanga bairama bantuak urang bagandang.
Munin Pono mamasuakkan batang-batang tabu ka celah panggiliangan. Batang tu manjapik, ramuak tabu, sudah tu aie tabu kalua malalui saluran batuang manuju ka balango gadang.
Aie tabu tu bawarna hijau kecokelatan. Aromanyo nan segar jo manih. Kadang-kadang Munin Pono ma ambiek saketek aie tabu jo tampuruang karambie, sudah tu diagiahkan ka Jaimah urang rumah kasayangannyo.

“Cubolah, Mah. Manih bana raso aie tabu awak tahun kini.”
Jaimah maminumnyo. Raso manih aie tabu langsuang mamanuhi karangkuangan nyo.
“Alhamdulillah. Iyo sabana lamak manih aie tabunyo iko iyo sangek laku dijua mah uda.”

Sasudah aie tabu takumpua, Jaimah malorohan ka dalam kuali gadang nan talatak di tungku tanah. Basilang kayu dalam tungku. Mangkonyo api ka iduik, manjilek dasar kuali jo warna sirah kakuniangan.
Tak lamo sasudah itu aie tabu manggalagak, aroma gulo tabu mamanuhi ruang pondok.
“Blup… blup… blup….”
Asok putiah manggalambuang ka udaro. Bau aie tabu nan dimasak menyebar kamano-mano hinggo sampai ka jalan Kampuang. Baunnyo nan harum, angek, jo manggoda. Anak-anak nan lalu acok baranti di muko pondok, nak mancium udaro aroma gulo tabu dalam-dalam. Alum takicok lah takinyan raso lah tibo di karangkungan.

Baca Juga :  Manyonsong Acara Batagak Panghulu Adat di Nagari Gurun (bagian 10)

“Uni Jaimah, gulonyo alah masak?” tanyo anak-anak. Bantuak biaso uni Jaimah sanang macaliek anak-anak nan rami ka pondoknyo. Uni Jaimah manyuruah anak-anak mambuek cetakan gulo jo daun tabu nan disukoinyo. Anak –anak balarian jo sanang hati mambuek cetakan gulo tabu.
“Alum lai. Saba manunggu awak lu,” jawek Jaimah sambie galak manih. “Gulo nan rancak idak buliah dimasak jo api gadang bako masak basabo, tapi masaknyo basangai-sangai.
Aie tabu diaduak-aduak taruh jo sendok kayu nan panjang. Lambek-lambek aie tabu warnanyo barubah kecoklatan. Aie tabu samakin pakek. Katiko sendok kayu diangkek, larutan aie tabu jatuah balahan-lahan bantuak madu nan dilorohkan.

Munin Pono mandakek jo mahirup aromanyo dalam-dalam.
“alah ampie masak.”
Jaimah maangguak. Karingek mambasahi kaniang karano angek api tungku, tapi matonyo nan babinar mancaliek hasil karajonyo nan idak sio-sio.
Aie tabu lah pakek jo sasuai , cairan aie tabu nan lah manjadi gumpalan gulo dilorohkan kadalam cetakan nan tabuek dari daun tabu nan lah kariang. Cetakan alah disusun rapi oleh Jaimah. Setiok cetakan dibuek jo ukuran nan samo. Menuruik perkiraan inyo, ciek cetakan barisi gulo sabarek sa kilo.
Gulo nan lah dicetak ditunggu sampai kareh. Alah dingin, bantuaknyo manjadi bulek pipih jo warna cokelat tuo. Permukaannyo haluih jo mangkilek. Katiko dipatahan, tadanga bunyi ranyah, sudah tu kalua aroma manih nan khas.

Masyarakat manyabuiknyo gulo tabu, bantuaknyo ampie samo jo gulo anau.
Gulo buatan Munin Pono jo Jaimah sangek disukoi panduduak. Urang-urang manggunokannyo untuak membuek kue, bubue, minuman, jo babagai masakan. Rasonyo manih, harum.
Satiok hari pasa, Munin Pono mambao cetakan puluhan gulo jo katidiang nan di jujuangnyo. Nan saparo lai dinaikan ka pungguang Binuang.
Di pasa, Munin Pono ado langganan tatek nan banamo Rajo Basa.
Rajo Basa adolah juragan gadang nan banyak punyo kadai. Rumahnyo paliang gadang jo paliang ancak di pasa Bukik Sileh. Atoknyo tabuek dari seng mangkilek, halamannyo laweh, jo di muko rumahnyo ado takabek babarapo ikue kuda.
Alah batahun-tahun Rajo Basa mambali gula nan dibuek Munin Pono.

“Gula inyo lamak bana,” katonyo katiko tu. “kualitas gulo tabu Munin Pono babeda jo buatan urang lain.”
Munin Pono agak manunduakkan badannyo.
“Terimo kasih bana, Tuan Rajo. Ambo hanyo barusaho manjago kualitasnyo.”
Hubungan Munin Pono jo Rajo Basa tampak sangek elok. Munin Pono picayo kapado Rajo Basa. Baitu pulo Rajo Basa lah ma anggap Munin Pono sabagai pambuek gulo nan elok jo jujur.
Katiko tu, idak sorang pun manyangko baso suatu katiko, sarueh gulo maubah hubungan nan elok salamo ko.
Masalah ko bamulo dari sabuah timbangan.

  1. Sambilan Ratuh Gram
    Hari pasa katiko tu sangek rami.
    Sajak matohari baru kalua, jalan ka pasa alah rami jo urang nan datang dari babagai Kampuang. Ado nan mambao sayue jo katidiang, ado pulo nan mambaok ayam, ado pulo nan manjujuang pisang jo karambie.
    Pasa tu idak gadang, tapi salalu ado satiok hari pakan, namonyo pakan jumak.
    Suaro urang mangaleh nan saliang basahutan.
    “Lado – lado sirah! Lado nan ancak murah-murah!”
    “Ikan –ikan nan baru ditangkok di batang aie! Ikan-ikan lamak dipalai!”
    “Kain baru! Kain rancak!”
    Baun ikan asin nan bacampue jo aroma rampah-rampah, kopi, jo paluah urang, katiko tu tanah nan masih basah akibek hujan malam sabalumnyo.
    Pado hari tu, Munin Pono manyarahan tigo puluah golong gulo tabu kapado Rajo Basa.
    “ Biaso juo, Tuan. Ciek golong sa kilo,” katonyo.
    Rajo Basa sakileh mamareso gulo tabu nan dijua. Inyo mancium aromanyo, manakan permukaan gulo tabu jo jari.
    “Rancak gulonyo . Latak an lah di dalam.”
    Munin Pono manarimo pitih nan lah dibayie sasuai harago, jo hati sanang dibaok pulang.
    Manjalang siang, ado urang nan mambali banamo Malinan jo adiek nyo Malini datang ka kadai Rajo Basa. Duo baradiek ko mambukak usaho kue nan tingga di kampuang sabalah.
    “Tuan Rajo, ambo paralu sapuluah kilo gulo tabu,” katonyo.
    Rajo Basa ma ambiek sapuluah golong gulo nan dibuek Munin Pono.
    “Iko gulo nan paliang ancak. Sa golong ko bareknyo sa kilo.”
    Malinan mambayie gulo nan dibalinyo , sasudah tu nyo baok lah gulo pulang.
    Hari lah sanjo, Malinan mulai mambuek aduk an kue untuak baralek anak dunsanaknyo. Sabalum mamasak, inyo manimbang gulo nan dibalinyo di pasa jo timbangan basi supayo takaran untuak adonan kueh nyo pas.
    Inyo latakkan sagolong gulo tabu kadalam timbangan.
    Jarum timbangan mangarik.
    Malinan mancaliek mato tibangan tabalalak, kaniang mulai mangaruk.
    “baa gulo ko idak sampai sa kilo?”
    Inyo angkek gulo tabu ko baliek, inyo pareso lah timbangan, inyo cubo manimbang baliek.
    Jarum timbangan tatek baranti diangko sambilan ratuh gram.
    Malinan ma ambiek sa golong gulo tabu nan ka duo.
    Sambilan ratuh gram.
    Sa golong gulo katigo.
    Sambilan ratuh gram jo.
    Hati Malinan mulai rasah, dado taraso angek, muncuangnyo lah mangarik- ngarik antah apo nan sadang dibaconyo.
    “ondee jadi salamo iko gulo nan den bali kurang timbangan nyo?”
    Inyo maraso dikicuah salamoko. Saratuh gram iyo tampak saketek, tapi apo bilo dibali banyak tantu banyak juo ruginyo, dikalikan lah batahun lo balanggan tantu lah banyak karugiannyo. Rasonyo indak saba manunggu hari pagi.
    Bisuak paginyo, Malinan pai ka pasa. Langkahnyo capek ma hantak-hantak tanah. Mukonyo sirah padam, tambahlo karuik kaniang. Ditangannyo ado sa golong gulo tabu jo timbangan nyo bao dari rumahnyo.
    “Tuan Rajo!” nyo ariek sakareh antah dek Malinan.
    Wakatu itu sadang banyak urang balanjo, nan tabalongo mancaliek Malinan.
    Rajo Basa kalua dari kadainyo.
    “Ado apo , Malinan?”
    Malinan langsuang malatakkan gulo jo timbangan di ateh meja.
    “Tuan manjua gulo nan sa golong bareknyo sa kilo, tanyato alah den timbang barek sa golong ko hanyo sambilan ratuh gram.”
    Rajo Basa tahaniang.
    “Apoo?”
    “Cubolah Tuan timbang sorang.”
    Rajo Basa malatakkan gulo ka ateh timbangan. Jarumnyo baranti diangko sambilan ratuh gram.
    Rono Rajo Basa langsuang barubah.
    Inyo cubo lo timbang gulo nan lain nan ado di kadainyo tu.
    Bareknyo tatek samo sambilan ratuh gram.
    Urek lihie nyo managang. Mukonyo sirah. Matonyo mambalalak mantuak katabudue. Kakinyo mahantak tanah. Tangannyo mangapa kareh bantuak ka manenju.
    “Kurang aja!”
    Suaro Rajo Basa manggalagga sahinggo urang nan balanjo di kadai tabalongo mancaliek nyo.
    “Munin Pono alah manipu den!”
    Malinan maelo suruk. Inyo idak pernah mancaliek Rajo Basa sabangih itu. Malu taserak di nan rami, basuluah matohari, bagalanggang dimato urang nan banyak.
    “Batahun-tahun den mambali gulo inyo!” bantak Rajo Basa. “lah barapo banyak karugian den? Lah barapo banyak pelanggan nan manarimo kurang timbangannyo?”
    Urang –urang mulai bakarumun.
    “Iyo kolah gulo Munin Pono kurang bareknyo?”
    “Nampak Munin Pono urangnyo jujur idak banyak parangai.”
    “Jaan-jaan awak sadonyo alah nyo tipu dek Munin Pono.”
    Bisiak-bisiak tu lah manjala kamano-mano bantuak api mambaka rumpuk keriang.
    Rajo Basa maraso harago dirinyo diinjak-injak. Inyo dikenal sabagai juragan gadang nan tapandang di pasa bukik sileh tu. Baginyo, kacurangan Munin Pono bukan hanyo manyabekkan karugian pitih, tapi inyo juo mampamalukan dirinyo.
    “Kini den caliek inyo ka rumahnyo!”
    Rajo Basa ma ambiek babarapo gulungan gulo untuak bukti. Inyo parintahkan pekerja inyo untuak manyiapkan kudo.
    Tak lamo kamudian, suaro derap kaki kudo tadanga bajalan maninggaan pasa.
    Tak… tak… tak… tak….
    Rajo Basa malaju manuju Kampuang Limau Lunggo aie nyo Janiah nan talatak dibawah Bukik Juyiang Nan tinggi manjulang Tampak nan rancak dari gunuang Talang jo dado nan bagamuruh dek Manahan amarahnyo.
    Sapanjang pajalanan, pikirannyo dipanuhi tuduhan nan dak elok.
    “Munin Pono ruponyo pandai bapura-pura.”
    “Bantuaknyo se nan tampak elok.”
    “Den harus mambueknyo mangganti sadonyo kerugian nan salamoko.”
    Samakin inyo memikiakan hal itu, samakin gadang pulo kemarahannyo.
    Samantara tu, Munin Pono jo Jaimah idak tau apo nan tajadi.
    Pasangan suami istri tu masih bakarajo di kilangan tabunyo. Binuang bajalan balahan mangaliliangi kilangan tabu. Suaro kayu nan mamakiek –makiak bantuak gandang. Aie tabu mailie ka dalam balango.
    Langik kini tampak cerah. Angin gunuang barambuh sajuak. Idak ado tando-tando badai kini sadang manuju ka rumahnyo.
    Hinggo tibo-tibo tadanga suaro derap kudo dari ujuang jalan.
    Samakin dakek.
    Samakin kareh.
    Urang –urang Kampuang bi bahamburan kalua dari rumanyo.
    “Siapo nan tibo tu?”
    “Bantuak kudo nan punyo Rajo Basa.”
    “Untuk apo seorang juragan gadang tibo ka Kampuang awak?”
    Anak-anak balarian magikuti kudo tu dari balakang. Para padusi bi tagak dimuko rumah sambie manutuik muncuang jo ujuang salendang. Laki -laki baranti karajo dek mancaliek juragan tibo.
    Rajo Basa manarik tali kudo tapek tibo dimuko kilangan tabu.
    Kudonyo maringkik kareh.
    Hiiihhh!
    Munin Pono mamparantian Binuang. Jaimah malatakkan sendok kayunya.
    Inyo saliang manatap.
    “Tuan Rajo?” kato Munin Pono gak taheran. “Ado apo Tuan datang jauah-jauah ka siko?”
    Rajo Basa turun dari kudonyo jo muko nan sirah padam.
    Inyo campak an sa golong gulo tabu ka tanah.
    Gulo tu pacah manjadi babarapo bagian.
    Suaro pacahannyo nan tadanga kaciek, tapi bagi Munin Pono jo Jaimah, bunyi tu awal dari bancano untuak usaho kilangan tabunyo.
  2. Amarah di Muko Kilangan Tabu
    “Kalian panduto gadang!”
    Suaro Rajo Basa maledak di antaro ladang-ladang tabu. Mahariak mahantam tanah. Babana ka ampu kaki. Nan urang lah kaciek se dicalieknyo.
    Buruang-buruang nan inggok di batang kayu tabang bahamburan. Binuang nan sadang mangulek rumpuik baranti mangunyah. Binuang ma angkek kapalonyo.
    Munin Pono sangek takajuk jo apo nan sadang tajadi.
    “Apo mukasuk Tuan? Minum lah dulu Tuan, batanyo lapeh arak barundiang sudah makan”.
    “Jaan bapura-pura idak tahu!” bantak Rajo Basa. “Gulo nan kalian katokan sa kilo tanyato hanyo sambilan ratuh gram!”
    Warga Kampuang samakin banyak bakumpue. Mereka tagak jo jarak babarapo langkah, idak barani talalu dakek. Suasana nan biasonyo damai barubah manyasakkan.
    Jaimah maraso ujuang jari tangannyo taraso dingin, meskipun paneh tungku masih mambaka di balakangnyo.
    Rajo Basa ma angkek timbangan nan dibaoknyo.
    “Caliek lah sorang! Kalian alah mangurangi saratuh gram dari setiok sa golong gulo tabu! Alah batahun-tahun aden mambeli gulo kalian. Barapo banyak pitih nan alah kalian cilok dari den?”
    Munin Pono manggeleangkan kapalonyo.
    “Demi Allah, Tuan, kami idak pernah barniek mangurangi timbangan do.”
    “Panduto gadang mambela diri juo lai!”
    Kato-kato tu mahantam Munin Pono labiah kareh dari pado kanai tokok.
    Munin Pono manunduakkan kapalo. Salamo iduiknyo, inyo salalu barusaho manjago kajujuran. Mandanga dirinyo disabuik panduto gadang dimuko urang banyak mambuek dadonyo taraso sasak.
    Jaimah dak mampu Manahan aie mato nan mancucue se kalua.
    “Tuan Rajo, jaan bakato bantuak itu bana. Ditanyo, di usue jo di asa dulu Tuan. Kami iyo urang bansaek, tapi kami idak pernah mambiek hak urang lain do.”
    Rajo Basa manunjuak muko Munin Pono jo tangan nan ratek, dek Manahan amarah.
    “Buktinyo ado di tangan den! Sa golong gulo ko hanyo sambilan ratuh gram! Kalian harus mangganti saluruh karugian den. Mulai kini ko, hubungan dagang awak sampai di siko lai!”
    Babarapo warga saliang babisiak- bisiak.
    “Sangek ibo mancaliek Munin Pono.”
    “Tapi timbangannyo memang idak cukuik sa kilo.”
    “Mano mungkin sadonyo kurang jo ukuran nan samo?”
    Munin Pono mancubo mananangkan dirinyo. Inyo maelo angok nan panjang. Aroma manih gulo nan sadang dimasak bacampue jo bau asok kayu, tapi hari ko aroma gulo idak salamak nan hari biaso.
    “Tuan,” katonyo barlahan, “lai buliah awak manjalehan baa awak maukue baa barek gulo nan sakilo ko?”
    Rajo Basa menyilangkan tangan di dadonyo tando idak buliah.
    “Kamanjalehan! Apo nan ka bacari alasan untuak mambela diri lai.”
    Antah apo lah alasan Munin Pono untuak mambanakan karajonyo tu….
Baca Juga :  Manyonsong Acara Batagak Panghulu Adat di Nagari Gurun (bagian 11)

Basambuang…..

Sumber gambar: YouTube free access